Բովանդակություն

Ներածություն......................................................................................... 3
Գլուխ I.Արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներ.. 6
§1. Արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքների հասկացությունը և ընդհանուր բնութագիրը..................................................................................................... 6

Գլուխ II.Անհրաժեշտ պաշտպանություն......................................... 9
§1. Անհրաժեշտ պաշտպանության հասկացությունը.................................................. 9
§2. Անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտի զարգացման պատմությունը.... 15
§3. Անհրաժեշտ պաշտպանության իրավաչափության պայմանները...................... 19

ԳլուխIII.Արարքի հանցավորությունը բացառող այլ հանգամանքներ............................................................................................... 38
§1. Հանցանք կատարած անձին բռնելիս վնաս պատճառելը..................................... 38
§2. Ծայրահեղ անհրաժեշտությունը............................................................................... 42
§3. Ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանքը............................................................. 44
§4. Հիմնավորված ռիսկը ................................................................................................... 46
§5. Հրաման կամ կարգադրություն կատարելը............................................................. 49
§6. Արարքի հանցավորությունը բացառող այլ հանգամանքներ.............................. 51

Եզրակացություն.................................................................................. 54

Օգտագործված գրականության ցանկ..............................................

Ներածություն

Իրավապահպան գործունեությունը պետական գործունեության ինքնուրույն տեսակ է: Ճիշտ է, հասարակական հարաբերությունների պաշտպանությունը յուրաքանչյուր պետական մարմնի առաջնահերթ խնդիրն է, սակայն իրավապահպան գործունեության իրականացումն օրենքով նախատեսված հատուկ մարմինների լիազորությունն է:
Իրավաբանական գրականության մեջ իրավապահպան գործունեությունը բնութագրվում է որպես իրավունքի պահպանության նպատակով հատուկ լիազորված մարմինների կողմից օրենքով նախատեսված կարգով իրականացվող գործունեություն*:
Նշված բնորոշումը չնայած չունի օրենսդրական կարգավորում, սակայն մի շարք օրենսդրական ակտերի վերլուծությունը հնարավորություն է տալիս առանձնացնելու իրավապահպան գործունեության խնդիրները` մարդու և քաղաքացու իրավունքների և ազատությունների, հասարակության և պետության շահերի պաշտպանությունը:
Այսպիսով` վերոնշյալ հարաբերությունների պաշտպանությունը պետության կարևոր գործառույթներից մեկն է, որը, մասնավորապես, իրականացվում է իրավապահ մարմինների կողմից: Իրավապահպան գործունեության գլխավոր ուղղությունը հանցագործությունների դեմ պայքարն է` վերջիններս բացահայտելու, խափանելու և կանխելու ճանապարհով: Սակայն հանցագործությունների դեմ մղվող պայքարում պետական մարմիններն որքան էլ որ լավ աշխատեն, այնուամենայնիվ, չեն կարող լրիվ և ամբողջական ապահովել նշված կարևոր խնդրի իրականացումը, եթե այդ գործին չներգրավվեն քաղաքացիները, և վերջիններիս անձնական և հանրային շահերը պաշտպանելու իրավունք չվերապահվի:
Հենց այդ նպատակին ծառայելուն է ուղղված քրեական իրավունքի գիտությանը և դատական պրակտիկային հայտնի «Արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներ» ինստիտուտի օրենսդրական ամրագրումը: Քրեական իրավունքին տարիներ շարունակ հայտնի է եղել օրենսդրորեն ամրագրված արարքի հանցավորությունը բացառող երկու հանգամանք` անհրաժեշտ պաշտպանությունը և ծայրահեղ անհրաժեշտությունը: Սակայն դա չի նշանակում, որ մյուս հանգամանքները նոր են և մինչ այդ հայտնի չեն եղել քրեական իրավունքի գիտությանը և իրավակիրառ պրակտիկային: Մյուս հանգամանքների օրենսդրական վավերացումը նպատակ է հետապնդում շեշտելու այդ հանգամանքների կարևորությունն ու ինքնուրույնությունը և հատկապես ավելի բարձրացնելու քաղաքացիների ակտիվությունը հանցագործությունների դեմ մղվող պայքարում:
Սակայն պետք է նշեմ, որ աշխատանքիս մեջ հիմնականում ուշադրություն եմ դարձրել անհրաժեշտ պաշտպանության սկզբունքի վրա` որպես հիմնաքարային ինստիտուտ արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներում: Վերջինս ունի դարերի վաղեմություն, սակայն երբեք չի կորցրել իր կարևորությունը և արդիականությունը:

_________________________________________
'Տե'ս, «ՀՀ դատարանակազմությունը և իրավապահ մարմինները» Ե. 2008. էջ 10

Ավարտական աշխատանքիս թեմայի ընտրությունը նախ և առաջ պայմանավորված է այս հարցի արդիականությամբ, նրանում բազմաթիվ վիճելի դրույթների առկայությամբ, որոնք պահանջում են հետևողական ուսումնասիրություն և գնահատում: Նրա արդիականությունը պետք է դիտարկել մի քանի ասպեկտներով.
 Բնակչության ակտիվությունը հանցավորության դեմ պայքարում և վերջինիս կանխումը վերջին տարիներին բավականին նվազել է: Այն պայմանավորված է ոչ միայն մարդկանց անտարբերությամբ, միայն սեփական պահանջմունքները բավարարելու ձգտումով, այլև այլ հանգամանքներով:
 Բնակչության հիմնական մասը իրազեկված չէ իր իրավունքների, այդ թվում նաև անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքի մասին: Այդ իրավունքի մասին պետք է գաղափար ունենա յուրաքանչյուր քաղաքացի, հատկապես որ կյանքում երբեմն առիթ է լինում առնչվելու անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակի հետ: Պարզ է, որ եթե հասարակության յուրաքանչյուր անդամ հանցագործի նկատմամբ իր իրավունքն իմանա, ավելի ակտիվորեն և նպատակասլաց կպայքարի հանցավորության դեմ, որը մեծապես կնպաստի հասարակության մեջ հանցագործությունների կրճատմանը:
 Բնակչության` հանցագործության դեմ ակտիվ պայքարի ներգրավվելուն խանգարում են նաև հանրորեն վտանգավոր ոտնձգություն իրականացրած անձանց նկատմամբ իրավաչափ պաշտպանվող անձանց քրեական պատասխանատվության ենթարկելու դեպքերը:
 Անհրաժեշտ պաշտպանության ժամանակ կատարված գործողությունների իրավական գնահատման բազմաթիվ հարցեր նախնական քննության մարմինների և դատարանի կողմից նույն կերպ չեն վճռվում, որը ևս բացասաբար է անդրադառնում ողջ դատական և քննչական պրակտիկայի վրա:
Օրինականության և իրավակարգի ամրապնդումը պահանջում են իրավական
նորմերի միատեսակ մեկնաբանություն և կիրառություն, որոնք կարգորոշում են քաղաքացիների մասնակցությունը հանցագործությունների կանխմանը: Հետևաբար անհրաժեշտ է կատարելագործել անհրաժեշտ պաշտպանության իրականացման երաշխիքները, որին պետք է նպաստի քրեական իրավունքի գիտությունը: Տեսության և պրակտիկայի սերտ համագործակցությունը քրեական իրավունքում ցանկացած հարցի հետազոտման կարևոր երաշխիք է: Ճանաչում ստացած այս սկզբունքը կիրառելի է նաև անհրաժեշտ պաշտպանության էությունը բացահայտելիս: Անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտի հետագա ուսումնասիրությունը արդիական է ոչ միայն քրեական իրավունքի գիտության, այլև իրավապահպան մարմինների պրակտիկ գործունեության բարելավման տեսանկյունից:
Այսպիսով` հենց վերոշարադրյալն էլ շեշտում է այս ինստիտուտի գիտական ուսումնասիրության անհրաժեշտությունն ու արդիականությունը:
Այսպիսով, ներկայացնելով աշխատանքիս թեմայի ընտրության պատճառները, նշեմ նաև, թե ինչում է կայանում աշխատանքիս նպատակը: Նախ աշխատանքիս նպատակը անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտի, նրա իրավաբանական բնույթի բազմակողմանի ուսումնասիրության հիման վրա նրա տեսական դրությունը մշակելն է, անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքը բովանդակող նորմերի առավել ընդունելի մեկնաբանությունները ներկայացնելն է, վիճելի հարցերի շուրջ տեսակետների բազմազանության մեջ առավել ընդունելիների առանձնացնելն է, նաև անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքի իրականացման երաշխիքները և այս ինստիտուտի նշանակությունն ու տեղը քրեական իրավունքի համակարգում ներկայացնելը:
Վերջում նշեմ նաև, որ աշխատանքս կազմված է ներածությունից, երեք գլուխներից` իրենց ենթագլուխներով, ուսումնասիրվող թեմայի դասավանդման մեթոդիկայից, եզրակացությունից և օգտագործված գրականության ցանկից:
Գլուխ I-ում ներկայացրել եմ արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքների հասկացությունը, ընդհանուր հատկանիշները և, առհասարակ, այս գլխում փորձել եմ ստեղծել այն նախադրյալները, որոնք անհրաժեշտ են հանգամանքներից յուրաքանչյուրի առանձին ուսումնասիրության համար:
Աշխատանքիս հիմնական մասը, կարելի է ասել, գլուխ II-ն է, որում մանրամասնորեն ներկայացրել եմ անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտի հասկացությունը, զարգացման պատմությունը, իրավաչափության պայմանները` փորձելով առավելագույնս առաջնորդվել այն դրույթներով, որոնց մասին խոսեցինք վերևում:
Գլուխ III-ում շարադրել եմ օրենսդրորեն ամրագրված, ինչպես նաև օրենսդրական ամրագրում չստացած, սակայն քրեական իրավունքի գիտությանը հայտնի մյուս հանգամանքները: Ապա խոսվում է ուսումնասիրվող թեմայի դասավանդման մեթոդիկայի մասին: Այնուհետև եզրակացություննն է, որում արդեն ամփոփել եմ կատարած աշխատանքիս արդյունքները: Շարադրել եմ, թե ինչ եմ փորձել ներկայացնել և ինչքանով է ստացվել, ինչ արդյունքի եմ հասել, ինչ հարցեր եմ փորձել լուսաբանել և որքանով է ստացվել:

Գլուխ 1. Արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներ

§1.Արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքների հասկացությունը և ընդհանուր բնութագիրը

ՀՀ քրեական օրենսգրքի (այսուհետև`քր. օր.) հոդված 18-ի առաջին մասի համաձայն «Հանցագործություն է համարվում մեղավորությամբ կատարված հանրության համար վտանգավոր այն արարքը, որը նախատեսված է սույն օրենսգրքով»: Այսինքն` յուրաքանչյուր հանցագործության անքակտելի հատկանիշներ են հանդիսանում հանրային վտանգավորությունը, քրեական հակաօրինականությունը, մեղավորությունը: Արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքները այն պայմաններն են, որոնց առկայությունը արտաքնապես հանցագործությանը նման արարքները վեր է ածում իրավաչափ, հաճախ նույնիսկ օգտակար արարքների:
Չնայած օրենսդիրը հստակորեն չի սահմանում արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքների հասկացությունը, գիտությունը վաղուց է աշխատում այդ խնդրի լուծման վրա և այսօր առջարկում է մշակված թեզեր այս ինստիտուի ուսումնասիրության համար.
 այս ինստիտուտի զարգացման պատմությունը
 արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքների էությունը
 առանձնացնում է նրան բնորոշ հատկանիշները
 թվարկում է այդ բոլոր հանգամանքները և տալիս է դրանցից յուրաքունչյուրի բնութագիրը:
ՀՀ քր. օր.-ը արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներին է նվիրել
Ընդհանուր մասի 8-րդ գլուխը 42-47 հոդվածներով: Օրենսդրությամբ նախատեսված են արարքի հանցավորությունը բացառող հետևյալ հանգամանքները.
1. Անհրաժեշտ պաշտպանությունը.
2. Հանցանք կատարած անձին բռնելիս վնաս պատճառելը.
3. Ծայրահեղ անհժաժեշտոթւյունը.
4. Ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանքը.
5. Հիմնավորված ռիսկը.
6. Հրաման կամ կարգադրություն կատարելը.
Քրեական իրավունքի տեսության մեջ և իրավակիրառ պրակտիկայում առանձնացվում են արարքի հանցավորությունը բացառող այլ հանգամանքներ ևս(տուժողի համաձայնությունը, մասնագիտական պարտականությունների կատարումը, սեփական իրավունքի իրականացումը, օրենքի պատվիրանների կատարումը): Թվարկված հանգամանքները, բացառությամբ սեփական իրավունքների իրականացումից, որպես արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներ, ամրագրված են նաև ԱՊՀ քրեական օրենսգրքի մոդելի հոդված 44-ում: Արտասահմանյան երկրների դոկտրինան և օրենսդրությունն առաջարկում են այդ հանգամանքների շարքին դասել ուժեղ վախի վիճակը(Իսպանիայի քրեական օրենսգիրք), արարքի նվազ նշանակությունը, դիտավորությամբ հանցագործության առաջբերումը(Ադրբեջանի քրեական օրենսգրքի նախագծերից մեկը), տարբեր սպորտաձևերով զբաղվելիս անձին վնաս պատճառելը և այլն: Հնարավոր է, որ վերջիններս ժամանակի ընթացքում իրենց արտացոլումը գտնեն նաև մեր օրենսդրության մեջ:
Իրավաբանական գրականության մեջ երկար ժամանակ վեճ էր գնում այդ խումբ հանգամանքները անվանելու շուրջ: Ոմանց կողմից առաջարկվել է դրանք կոչել արարքի հասարակական վտանգավորությունը բացառող հանգամանքներ, հեղինակների երկրորդ խումբը` արարքի պատժելիությունը բացառող, երրորդը` քրեական պատասխանատվությունը բացառող հանգամանքներ: Ժամանակակից օրենսդիրը միանգամայն տրամաբանորեն դրանք անվանում է արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներ:
Անհրաժեշտ է նշել, որ քննարկվող հանգամանքները երբևէ չի կարելի համարել քրեական պատասխանատվությունը կամ պատիժը բացառող հանգամանքներ: Չնայած արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքները, վերջին հաշվով, հանգեցնում են անձին քրեական պատասխանատվությունից ազատելուն, քրեական օրենսգիրքը նախատեսում է քրեական պատասխանատվությունից կամ պատժից ազատելու նաև այլ դեպքեր(քր. օր գլուխ 11,12): Վերջիններս տարբերվում են արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներից անձին քրեական պատասխանատվությունից ազատելու հիմքերով և պայմաններով: Մասնավորապես, քր. օր. հոդված 18-ի երրորդ մասի համաձայն «Հանցագործություն չի համարվում այն գործողությունը կամ անգործությունը, որը թեև ձևականորեն պարունակում է սույն օրենսգրքով նախատեսված որևէ արարքի հատկանիշներ, սակայն իր նվազ կարևորության պատճառով հասարակական վտանգավորություն չի ներկայացնում, այսինքն`ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձին, հասարակությանը կամ պետությանը էական վնաս չի պատճառել և չէր կարող պատճառել»: Այդպիսի դեպքերում անձն ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից, որովհետև կատարված արարքը նվազ վտանգավորության պատճառով հանցագործություն չէ: Սակայն արարքի նվազ վտանգավորությունը այն չի վերածում իրավաչափ արարքի: Մինչդեռ արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներն այն պայմաններն են, որոնց առկայությամբ կատարված արարքը համարվում է իրավաչափ և ոչ հանցավոր:
Քրեական պատասխանատվությունից ազատվում է այն անձը, որը հանրորեն վտանգավոր արարքը կատարելու պահին չի հասել քրեական պատասխանատվության տարիքի կամ արարքը կատարվել է անմեղսունակության վիճակում կամ առանց մեղքի:
Արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքները տարբերվում են վերը նշված դեպքերից նրանով, որ վերջիններիս դեպքում բացակայում է հանցակազմի տարրերից որևէ մեկը` կա'մ սուբյեկտը, կա'մ սուբյեկտիվ կողմը(այս տեսակետից փոքր-ինչ դժվար է գտնել առանց մեղքի հանրորեն վտանգավոր արարք կատարելու և հրամանի կամ կարգադրության կատարման միջև տարբերությունը):
Որպեսզի անցնենք հանգամանքներից յուրաքանչյուրի առանձին քննարկմանը, պետք է իմանալ մի շարք ընդհանուր հատկանիշներ, որոնք միավորում են նրանց և դարձնում քրեական իրավունքի կարևորագույն ինստիտուտներից մեկը:
Յու. Վ. Բաուլինը գտնում է, որ հիմքերը, որոնք բացառում են արարքի հանրային վտանգավորությունը և հակաիրավականությունը, «դրանք իրավունքի տարբեր ճյուղերով նախատեսված և արտաքնապես հանցագործություններին համընկնող հանրորեն օգտակար և իրավաչափ արարքներ են, որոնք բացառում են հանրային վտանգավորությունը և հակաիրավականությունը, և որոնք պարտավորեցնում են դրա համար լիազորված պետական մարմիններին ամբողջովին և առանց որևէ պայմանի կատարած արարքի համար անձին ազատել քրեական կամ այլ իրավաբանական պատասխանատվությունից»:
Արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքներն ունեն իրենց բնորոշ հատկանիշները, որոնք արտացոլում են իրենց էությունը: Դրանք են.
1) Արարքը պետք է արտաքնապես պարունակի քր. օր.-ի Հատուկ մասով սահմանված հանցագործության հատկանիշներ:
Ա. Ի. Վինեռը ասում է, որ «արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքների առկայության հարցը ծագում է այն դեպքում, երբ քրեական օրեսգրքի Հատուկ մասում պարունակվում է քրեաիրավական արգելք»:
2) Հանրային օգտակարությունը և իրավաչափությունը հանդիսանում են արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքների հաջորդ հատկանիշն է:
3) Մյուս հատկանիշը կապված է ուսումնասիրվող հանգամանքների իրավական հետևանքների հետ:
Այն կայանում է նրանում, որ այդ հանգամանքները բացառում են ոչ միայն քրեական, այլև այլ իրավաբանական պատասխանատվությունը:
4) Ուսումնասիրվող հանգամանքներից յուրաքանչյուրին հատուկ են օրինաչափության որոշակի պայմաններ: Եթե վերջիններս պահպանվում են, ապա անձն ազատվում է քրեական պատասխանատվությունից: Իսկ եթե դրանցից գեթ մեկն էլ խախտվի, ապա անձը ենթակա է քրեական պատասխանատվության, սակայն իրադրության առանձնահատկությունները կարող են գնահատվել որպես պատասխանատվությունը և պատիժը մեղմացնող հանգամանքներ:
Արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանքների ներկայացումն սկսենք քրեական իրավունքի ավանդական և շատ կարևոր ինստիտուտներից մեկով` անհրաժեշտ պաշտպանությամբ:

ԳԼՈՒԽ II. Անհրաժեշտ պաշտպանությունը

§1.Անհրաժեշտ պաշտպանության հասկացությունը

Հանցավորությունը ժամանակակից հասարակությանը հուզող ամենասուր խնդիրներից մեկն է, քանզի այն սպառնում է վնաս պատճառել այնպիսի արժեքների, ինչպիսիք են կյանքի(ՀՀ Սահմանադրության հոդված 15(այսուհետև` Ս.-յան )), անձնական ազատության և անձեռնմխելիության(ՀՀ Ս.-յան հոդված 16), բնակարանի անձեռնմխելիության(ՀՀ Ս.-յան հոդված 24), սեփականության( ՀՀ Ս.-յան հոդված 31) և այլ իրավունքներն ու ազատությունները: Պետությունը մշտապես հանցավորության դեմ պայքարի միջոցներ է մշակում, պետական մարմինների որոշակի շրջանակ իր ծառայողական պարտականությունների ուժով պայքար է մղում հանցագործությունների կանխման և դադարեցման, հասարակության մեջ իրավակարգի պահպանման և այլ խնդիրների իրականացման համար: Սակայն վերոնշյալ մարմիները որքան էլ լավ աշխատեն, այնուամենայնիվ չեն կարող լրիվ ու ամբողջական ապահովել նշված կարևոր խնդիրների իրականացումը, եթե այդ խնդրի լուծմանը չներգրավվեն քաղաքացիները, և վերջիններիս իրենց անձնական, ինչպես նաև այլ անձանց իրավունքները, հասարակության և պետության շահերը հանցավոր ոտնձգություններից պաշտպանելու իրավունք չվերապահվի:
«Ոտնձգություն կատարելու պահին անմիջական հակահարված ստանալու երկյուղը կարող է ծառայել որպես հանցագործությունից հրաժարվելու լրացուցիչ ազդակ»,-այս կապակցությամբ տեղին է նշում Ի.Ի. Սլուցկին1:
ՀՀ Ս.-յան հոդված 18-ի համաձայն «Յուրաքանչյուր ոք ունի իր իրավունքները և ազատությունները օրենքով չարգելված բոլոր միջոցներով պաշտպանելու իրավունք»:
ՀՀ քր. օր.-ը կոնկրետացնելով այս դրույթը, տալիս է անհրաժեշտ պաշտպանության հասկացությունը: Այսպիսով` քր. օր. հոդված 42-ի առաջին մասի համաձայն .«Հանցագործություն չի համարվում այն գործողությունը, որը կատարվել է անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակում, այսինքն` պաշտպավողի կամ մեկ այլ անձի կյանքը, առողջությունը և իրավունքները, հասարակության կամ պետության շահերը հանրության համար վտանգավոր ոտնձգությունից կամ դրա իրական սպառնալիքից ` ոտնձգություն կատարողին վնաս պատճառելու միջոցով պաշտպանելիս, եթե թույլ չի տրվել անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանազանցում»: Այսպիսով` անհրաժեշտ պաշտպանությունը վնաս պատճառելու միջոցով հանցավոր ոտնձգության դեմ իրավաչափ պաշտպանության միջոց է:
Ինչպես արդեն նշել ենք, անհրաժեշտ պաշտպանությունը արարքի հանցավորությունը բացառող հանգամանք է, հետևաբար անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակում ոտնձգողին վնաս պատճառելու համար անձը պատասխանատվություն չի կրում, քանի որ նրա գործողությունները ուղղված են հանրորեն վտանգավոր ոտնձգության կանխմանը կամ դադարեցմանը և հանրորեն օգտակար են: Անձը, որը գործում է ի պաշտպանություն օրենքով պաշտպանվող շահերի և դրա հետ մեկտեղ թույլ չի տալիս անհրաժեշտ պաշտպանության
_______________________________________________________
1. Տե'ս, И.И. Слуцкий "Обстаятельства, исключающие уголовную ответственность" Л.1956. с.43.
սահմանազանցում, չի կարող մեղավոր ճանաչվել, քանի որ բացառվում է նրանց արարքի հանցավորությունը և համապատասխանաբար պատժելիութունը:
Անհրաժեշտ պաշտպանությունը համարվում է քրեական գործի վարույթը կամ քրեական հետապնդումը բացառող հանգամանք, մասնավորապես ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի հոված 35-ի առաջին մասի երրորդ կետը սահմանում է, որ քրեական գործ չի կարող հարուցվել և քրեական հետապնդում չի կարող իրականացվել, իսկ հարուցված քրեական գործը ենթակա է կարճման, եթե «վնաս պատճառած արարքը քրեական օրենքով համարվում է իրավաչափ»:
Անհրաժեշտ պաշտպանությունը իրավունքի հնագույն ինստիտուտներից է և բնորոշ է նրա զարգացման բոլոր փուլերին, որին մենք կանդրադառնանք հաջորդ պարագրաֆի շրջանակներում, սակայն որոշ հարցերի պարզաբանման համար անհրաժեշտ է փոքրիկ անդրադարձ կատարել անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտին սովետական քրեական իրավունքում: Ինչևէ, անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտը պատմականորեն նախատեսված է սովետական քրեական օրենսդրության բոլոր կարևորագույն ակտերում` սկսած 1919թ.«Ղեկավար սկզբունքներ»-ից, 1924թ. «Հիմնական սկզբունքներ»-ից և վերջացրած 1958թ. «Հիմունքներ»-ով և 1961թ. հուլիսի 1-ին ուժի մեջ մտած Հայկ. ՍՍՀ քրեական օրենսգրքով: Խորհրդային բազմաթիվ հեղինակներ շեշտում են այն փաստը, որ անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտը բխում է հենց խորհրդային կարգերի, հասարակական հարաբերությունների էությունից, որտեղ գործում են կոլեկտիվիզմի և մարդասիրության բարոյական սկզբունքները. «բոլորը մեկի համար,և մեկը բոլորի համար»,«մարդը մարդուն ընկեր, բարեկամ և եղբայր»1:
Այսպիսով` անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտը նախատեսված է եղել 1958թ. «Հիմունքներ»-ի 13 և Հայկ.ՍՍՀ քր. օր. 13 հոդվածներում, որոնք տալիս են անհրաժեշտ պաշտպանության հետևյալ բնորոշումը.«Հանցագործություն չի համարվում այն գործողությունը, որը թեև համընկնում է քրեական օրենքով նախատեսված արարքի հատկանիշներին, սակայն կատարվել է անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակում, այսինքն սովետական պետության շահերը,հանրային շահերը, պաշտպանվողի կամ մի այլ անձնավորությունը կամ իրավունքները հանորեն վտանգավոր ոտնձգությունից ոտնձգություն կատարողին վնաս պատճառելու միջոցով պաշտպանելիս, ընդ որում, եթե թույլ չի տրվել անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանների անցում»:
Կարելի է նկատել, որ ՀՀ քր. օր. հոդված 42-րդում իրավաբանական ճշգրտման է ենթարկվել անհրաժեշտ պաշտպանության հասկացության օրենսդրական ձևակեպումը, դրանից դուրս է հանվել ցուցումն այն մասին, որ պաշտպանվողը կատարում է քրեական օրենքով նախատեսված արարքի հատկանիշներին համընկնող գործողություններ, որը սովորական պայմաններում հանցագործություն է, և սոսկ ձևական նմանության մասին այդ ցուցումը չի կարող առարկություն չառաջացնել: Այժմ առկա է անհրաժեշտ պաշտպանության այնպիսի բնորոշում, որում այդպիսի նմանության մասին ընդհանրապես հիշատակված չէ, և դրա շնորհիվ այս ինստիտուտը ավելի ստույգ է բնորոշվում և ավելի է ամրապնդվում2:
_____________________________________________________
1. Տե'ս,Н.Н. Соколов, И.Г. Чупаленко "На чей староне закон". М.1981.с.17.
2. Տե'ս,Մ.Վ. Գրիգորյան «ՀՀ նոր քրեական օրենսգրքի ընդհանուր մասի մի քանի հիմնահարցերի գիտագործնական մեկնաբանություններ» Ե.1999.էջ 109.
Չնայած այն հանգամնքին, որ այս ինստիտուտը դարերի վաղեմություն ունի,որոշ հարցերի շուրջ իրավաբանական գրականության մեջ միասնական տեսակետի բացակայություն է նկատվում: Անհրաժեշտ պաշտպանության բնորոշման հարցում քրեագետների կողմից արտահայտված տեսակետը կարելի է դասակարգել երկու հիմնական խմբի:
Առաջին խումբ հեղինակների կողմից անհրաժեշտ պաշտպանությունն ընկալվում է որպես հարձակվողին վնաս պատճառելու միջոցով հանրային և անձնական շահերի դեմ ուղղված հանրորեն վտանգավոր ոտնձգության դիմագրավում(օրինակ`Ա.Ն. Տրայնին, Ա.Ա. Գերցենզոն):
Իրավագետների երկրորդ խումբը այդ ինստիտուտը բնութագրում է որպես ոտնձգողին վնաս պատճառելու միջոցով հանրային և աձնական շահերին ուղղված հանրորեն վտանգավոր ոտնձգության դեմ իրավաչափ պաշտպանություն(օրինակ`Ն.Դ. Դուրմանով):
Փորձենք պարզաբանել այս երկու տեսակետների միջև գոյություն ունեցող տարբերությունը:
Հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ Մ.Վ. Գրիգորյանը իր մի շարք աշխատություններում փաստարկված դատողություններով լուսաբանում է այս հարցը, կբավարարվենք միայն նրա արտահայտած տեսակետների շարադրմամբ:
Ինչևէ, մակերեսային հայեցողին կարող է թվալ, որ անհրաժեշտ պաշտպանության հասկացության վերաբերյալ տեսական այս վեճը սոսկ ձևական բնույթ է կրում: Մինչդեռ խոսքը վերաբերում է հետազոտվող երևույթի ոչ միայն բազմակողմանի ու խոր վերլուծությանը, այլև դրա բովանդակության ճշգրիտ ու ամբողջական ըմբռնմանը: Այստեղ էլ «հանրորեն վտանգավոր հարձակում» և «հանրորեն վտանգավոր ոտնձգություն» հասկացությունների տարբերակման անհրաժեշտություն է զգացվում; Խնդիրն այն է, որ հարձակումն իր մեջ միշտ էլ բռնության պահ է ենթադրում: Կարելի է ենթադրել, որ առաջին խումբ հեղինակների դիրքորոշման հետևողական կենսագործումը ինքնին կնեղացներ անհրաժեշտ պաշտպանության շրջանակները և դրա իրավաչափ կիրառման հնարավորությունն ու թույլատրելիությունը կսահմանափակեր միայն բռնության հետ զուգորդվող գործողությունների առկայության դեպքերով: Մինչդեռ հանրային կամ անհատական այս կամ այն շահերի դեմ ուղղված որոշ գործողությունների մեջ(օրինակ`գույքի գողության) բռնության պահը բացակայում է, սակայն նրանց դեպքում ևս թույլատրելի և իրավաչափ է անհրաժեշտ պաշտպանությունը: Իսկ «հանրորեն վտանգավոր ոտնձգություն» հասկացությունն իր բովանդակությամբ և ծավալով ավելի լայն է1:
Նման եզրակացությունն առավել ևս արդարացված է, քանի որ այն խարսխված է ոչ միայն տեսական դատողությունների, այլ նաև ՀՀ գործող քր. օր.-ի մեջ:
Անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտի հետ կապված հաջորդ կարևոր հարցը դա անգործությամբ կատարվող ոտնձգությունների դեմ անհրաժեշտ պաշտպանության իրականացման հնարավորության հարցն է:
Ի.Ի. Սլուցկին և նրա կողմնակիցները գտնում են, որ «անգործությամբ կատարվող հանցագործություններից պաշտպանությունն իրենից ծայրահեղ անհրաժեշտություն է ներկայացնում»2:
_________________________________________
1. Տե'ս,Մ.Վ. Գրիգորյան.նշվ աշխ. էջ.105-107
2.Տե'ս,И.И. Слуцкий "Обстаятеьства, исключающие преступность деяния" Л. 1956.с.48-49
Այս տեսակետի հետ, մեր կարծիքով չի կարելի համաձայնել, քանի որ ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակում պաշտպանությունը իրականացվում է ոչ թե ոտնձգողին, այլ ոտնձգության հետ կապ չունեցող երրորդ անձին վնաս հասցնելու միջոցով: Որոշ քրեագետներ էլ գտնում են, որ անհրաժեշտ պաշտպանությունը թույլատրելի է միայն այնպիսի վտանգավոր ոտնձգութունների դեմ, որոնք անմիջական վտանգ են սպառնում, երբ վտանգավոր հետևանքները վրա են հասնելու անհապաղ: Սակայն անգործությամբ կատարվող հանցագործությունների շատ դեպքերում օրենքով պաշտպանվող շահերին կարող է վնաս հասցվել ժամանակի ընթացքում(օրինակ` նորածնին սպանելու նպատակով նրան չկերակրելը կարող է նրան մահվան հասցնել ոչ անմիջապես): Բացի այդ, անգործությամբ կատարվող շատ հանցագործություններ կապված են անձի վրա դրված պարտականությունները, մասնագիտական ֆունկցիաները չկատարելու հետ (օրինակ` սլաքավարը չի փոխում սլաքը, որպեսզի գնացքը խորտակվի): Նման դեպքում ոտնձգողին վնաս պատճառելը պետք է նպատակ հետապնդի հարկադրել կատարելու իր պարտականություները: Ուստի, մեր կարծիքով, անգործությամբ կատարվող ոտնձգությունների դեմ անհրաժեշտ պաշտպանության իրագործումը պետք է բավարարի հետևյալ պայմանները.
1) ոտնձգողին վնաս պատճառելը պետք է նպատակ հետապնդի հարկադրել նրան կատարելու իր պարտականությունները,
2) ոտնձգողին չպետք է այնպիսի վնաս հասցվի, որը կզրկի նրան իր պարտականությունները կատարելու հնարավորությունից,
3) ոտնձգողին վնաս հասցնելը թույլատրելի է միայն այն դեպքում, երբ այլ միջոց չկար հարկադրելու նրան կատարել իր պարտականություննեևը կամ դադարեցնել վտանգավոր անգործությունը,
4) ոտնձգողին վնաս հասցնելը, որը զրկում է նրան իր պարտականությունները կատարելու հնարավորությունից , թույլատրելի է միայն այն դեպքում, երբ պաշտպանվողն ինքը հնարավորություն ունի կատարելու տվյալ պարտականությունները, վերացնելու վտանգի սպառնալիքը, իսկ ոտնձգողը դիմադրում, թույլ չի տալիս նրան անելու այդ1:
Իրավաբանական գրականության մեջ կարծիքների բախում է նկատվում նաև այն հարցի շուրջ, թե անհրաժեշտ պաշտպանությունը քաղաքացիների իրավունքն է, թե պարտականությունը: Տեսակետների գերակշռող մասը հանգում է նրան, որ անհրաժեշտ պաշտպանությունը անձի իրավունքն է, այլ ոչ թե պարտականությունը: Անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքը անձի սուբյեկտիվ սահմանադրական իրավունքն է (բխում է ՀՀ Ս.-յան հոդված 18-ից): Անձի, հասարակության և պետության իրավունքներն ու շահերը պաշտպանելու բազմաթիվ միջոցներ կան և այդ միջոցներից անհրաժեշտ պաշտպանությունը տարբերվում է նրանով, որ վերջինիս դեպքում պաշտպանությունն իրականացվում է ոտնձգողին վնաս հասցնելու միջոցով: Տվյալ պարագայում, եթե անհրաժեշտ պաշտպանությունը համարենք անձի պարտականություն, ապա կստացվի, որ անձը պարտավոր է պաշտպանություն իրականացնել ոտնձգողին վնաս պատճառելու միջոցով, իսկ եթե չի կատարել, ապա ենթակա է պատասխանատվության: Մինչդեռ օրենքը չի պարտադրում քաղաքացուն իր իրավունքների ու շահերի պաշտպանությունն իրականացնել հենց անհրաժեշտ
_________________________________________________________
1. Տե'ս,Քրեական իրավունք: Ընդհանուր մաս Ե. 2003. էջ324-325.
պաշտպանության միջոցով: Այսպիսի պարտականություն չի դրվում նաև բարոյական նորմերով:
Սրան հակառակ, Վ. Ֆ. Կիրիչենկոն գտնում է, որ անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքի օգտագործումը քաղաքացիների բարոյական պարտականությունն է, և այդ իրավունքի իրականացումից հրաժարվելը բարոյական դատապարտություն է առաջացնում1:
Իսկ պրոֆեսոր Մ. Ի. Յակուբովիչը կարծում է, որ ուղղակի կարելի է ասել, թե «անհրաժեշտ պաշտպանության դիմելը յուրաքանչյուր սովետական քաղաքացու բարյական պարտականությունն է»2:
Անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքի իրականացումը պաշտպանվողի համար մեծ ռիսկի հետ է կապված, հետևաբար, օրենսդիրը քաղաքացիների վրա դրա իրականացման պարտականություն չի դնում:
ՀՀ քր. օր. հոդված 42-ի երրորդ մասի համաձայն «Անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքը անձին է պատկանում անկախ ոտնձգությունից խուսափելու կամ այլ անձանց կամ պետական մարմինների օգնությանը դիմելու հնարավորությունից, ինչպես նաև անկախ անձի մասնագիտական կամ այլ հատուկ պատրաստվածությունից»:
Օրենսդրական այս ամրագրումը շատ կարևոր նշանակություն ունի, քանի որ քրեական իրավունքի գիտության մեջ երկար ժամանակ տեսական վեճ էր գնում այս երկու կարևոր դրույթների կապակցությամբ:
Օրինակ` Ա. Ա. Գերցեզոնը գտնում էր, որ «տվյալ պարագայում անհրաժեշտ պաշտպանությունը պետք է հանդիսանա ոտնձգության կանխման միակ միջոցը: Եթե հնարավոր է կանխել ոտնձգությունը իշխանության ներկայացուցիչներին դիմելու ճանապարհով, սակայն անձը չի դիմում, ապա դա բացառում է անհրաժեշտ պաշտպանության իրավաչափությունը»3:
Կամ, օրինակ, Ն. Ն. Պաշե-Օզերսկին գտնում է, որ «եթե ինչ-որ հնարավորություն կա անմիջականորեն սպառնացող վտանգը կանխելու համար, օրինակ, իշխանության մարմիններին օգնության դիմելով, ապա այդպիսի հնարավորությունից չօգտվելը բացառում է անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքը»4:
Տեսության մեջ և պրակտիկայում երբեմն պահանջ է դրվում, որպեսզի մասնագիտական պատրաստվածություն, հրազեն օգտագործելու իրավունք ունեցող անձինք «առանձնապես զգույշ» լինեն անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքն իրականացնելիս: Այս առումով շատ կարևոր նշանակություն ունի վերոնշյալ օրենսդրական ամրագրումը: Այսինքն` անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքի իրականացման կապակցությամբ միևնույն հարթության վրա են դրվել մասնավոր անձանց և իրավապահ մարմինների իրավունքները:
Անհրաժեշտ պաշտպանությունը ոչ միայն բարոյական, այլև իրավական պարտականություն է որոշ սուբյեկտների համար, որոնց վրա օրենքով, հրամանով կամ ծառայողական ուժով հատուկ պարտականություն է դրված պաշտպանելու
_________________________________________________
1. Տե'ս,В. Ф. Кириченко. Основные вопросы учения о необшодимой обороне в советском уголовном праве М. 1948.с.5-7
2. Տե'ս, М. И. Якубович.Учение о необшодимой обороне в советском уголовном праве. мМ 1967. с.17.
3. А.А. Герцезон. Уголовное право. Общая часть. М,1948.с.270.
4.Н.Н. Паше - Озерский. Необходимая оборона и крайная необходимостщ по советскому уголовному праву. М. 1962. с. 75-77
օրենքով պաշտպանվող շահերը: Այս սուբյեկտների թվին են դասվում ոստիկանության, ներքին գործերի այլ ստորաբաժանումների աշխատակիցները, զինծառայողները, քրեակատարողական հիմնարկների աշխատակիցները, պահակային ծառայողները և այլն:
Այսպես, օրինակ, ոստիկանության աշխատակիցները, պահպանելով հասարակական կարգը և հանցավորության դեմ պայքար մղելով, հաճախ հայտնվում են այնպիսի իրավիճակում, երբ անհրաժեշտ է պաշտպանել քաղաքացիների, հասարակության և պետության շահերը` վերջիններիս վնաս պատճառելու միջոցով: Այս պարագայում նրանք գործում են անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակում` վնաս պատճառելով ոտնձգողին: Ոստիկանների պարտականությունն է ձեռք առնել ոտնձգությունից իրավապաշտպան շահերը պաշտպանելուն ուղղված միջոցներ, որոնք պետք է համապատասխանեն անհրաժեշտ պաշտպանության մասին օրենսդրական ամրագրմանը: Անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքը չօգտագործելը, վճռական գործողոթյունների դիմելուց խուսափելը կարող է հանգեցնել ծանր հետևանքների, հետևաբար, ոստիկանության աշխատակիցները անգործության համար ենթակա են կարգապահական կամ քրեական պատասխանատվության:
«Ոստիկանության մասին» ՀՀ օրենքը մի շարք դրույթներ է պարունակում այս ինստիտուտի վերաբերյալ: Մասնավորապես` «Ոստիկանության մասին» ՀՀ օրենքի հոդված 31-ի հինգերորդ մասի համաձայն. «Անհրաժեշտ պաշտպանության կամ ծայրահեղ անհրաժեշտության պայմաններում հատուկ միջոցների կամ հրազենի բացակայության դեպքում ոստիկանության աշխատակիցներն իրավունք ունեն օգտագործել ձեռքի տակ եղած բոլոր հնարավոր միջոցները»: Իսկ նույն օրենքի «Ոստիկանության աշխատակցի իրավական և սոցիալական ապահովության պետական երաշխիքները» գլխի հոդված 38-ի հինգերորդ մասում նշվում է, որ «Ոստիկանության աշխատակցի գործունեության վրա տարածվում են օրենքով սահմանված անհրաժեշտ պաշտպանության, ծայրահեղ անհրաժեշտության, հանցանք կատարած անձին բռնելիս վնաս պատճառելու, ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանքի, հիմնավորված ռիսկի և հրաման կամ կարգադրություն կատարելու կանոնները»:
Անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքը պարտականություն է դառնում նաև զինծառայողների համար: Զինվորական երդումը և զինվորական կանոնադրությունը զինծառայողներին պարտավորեցնում են առանց կյանքը խնայելու պաշտպանել հայրենիքը, պահպանել զինվորական գույքը: Օրինակ,եթե ժամապահը իրեն հանձնված օբյեկտը պաշտպանելիս խուսափում է իրականացնել անհրաժեշտ պաշտպանության իր իրավունքը (տվյալ պարագայում արդեն պարտականությունը), նա ենթակա է քրեական կամ կարգապահական պատասխանատվության «Պահակային կամ կայազորային ծառայության կանոնագրքային կանոնները խախտելու համար»(քր. օր. հոդված 367):
Այս անձանց համար անհրաժեշտ պաշտպանությունը պարտականություն է միայն նրանց ծառայության հետ կապված: Եթե նշված անձինք գործում են որպես մասնավոր անձ(ծառայությունից դուրս), ապա անհրաժեշտ պաշտպանությունը նրանց համար դառնում է սուբյեկտիվ իրավունք, որից իրենք կարող են օգտվել կամ չօգտվել:

§2. Անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտի զարգացման պատմությունը

Անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքն սկիզբ է առել իրավունքի ծագմանը զուգընթաց, այսինքն` Հին Աշխարհի առաջին ստրկատիրական պետությունների ծագման շրջանում: Հասարակական կյանքի բարդացմանը և պետությունների զարգացմանը համընթաց անհրաժեշտ պաշտպանության սկզբունքը ավելի ամբողջական և գիտականորեն ամրագրված ինստիտուտ է դառնում: Սակայն քրեական իրավունքի Ընդհանուր մասի մյուս բոլոր սկզբունքների և ինստիտուտների նման, այն ևս սկզբնական շրջանում իր օրենսդրական ձևակերպումն ու արտահայտությունն է ստացել ոչ թե հատկապես իրեն վերաբերող իրավանորմում, այլ որևէ հանցավոր արարքի, օրինակ, գողություն, սպանություն կամ ուրիշ հանցագործություն նախատեսող իրավանորմում:
Անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտն իր անմշակ պարզությամբ տեղ է գտել դեռևս բաբելոնական, մովսիսական իրավունքում:
Ինքնապաշտպանությունը` որպես անհրաժեշտ պաշտպանության դրսևորում, հայտնի է եղել նաև Հունական պետության իրավունքին Ք. ա. 5-րդ դարում:
Եգիպտական օրենքներում Ք. ա. 3-րդ դարում անհրաժեշտ պաշտպանությունը ոչ միայն իրավունք էր, այլև պարտականություն: Վերջինս, մասնավորապես, վերաբերվում էր երրորդ անձանց, որոնք, ականատես լինելով սպանության, հնարավորություն են ունենում պաշտպանելու, սակայն չեն պաշտպանում, և դատապարտվում են մահապատժի:
Հին Հնդկաստանում` Մանուի օրենքներում, ևս հանդիպում ենք անհրաժեշտ պաշտպանության հասկացությանը: Համաձայն Մանուի օրենքների` սեփական անձը, զոհաբերության առարկան, կանանց և բրահմաներին(քրմերի կաստան) պաշտպանելիս կատարված սպանությունը հանցագործություն չէր համարվում:
Անհրաժեշտ պաշտպանության սկզբունքը նկատում ենք նաև հռոմեական իրավունքում: Հռոմեական իրավունքի աղբյուրներից մեկում` 12 տախտակի օրենքների ութերորդ տախտակի 12-րդ հոդվածում ուղղակի կերպով ասվում էր, որ եթե գիշերը գողություն կատարողը տեղում սպանվի, թող այդ սպանությունը համարվի օրինաչափ: Իսկ սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ անհրաժեշտ պաշտպանություն:
Հին ռուսական օրենսդրությունն իր նորմերում ավելի ամբողջական գծերով է դրսևորել անհրաժեշտ պաշտպանության` որպես մարդուն պատժից ազատելու հիմք հանդիսացող հանգամանքի էությունը: Այս ինստիտուտը դեռևս նախատեսված է եղել Օլեգի` հույների հետ կնքած պայմանագրում: Այս ինստիտուտը առավել մանրամասնորեն կարգավորվել է Ռուսական Պրավդայի օրենսդրությամբ: Պրավդան թույլատրում էր անհրաժեշտ պաշտպանության դիմել ինչպես այն դեպքում, երբ ոտնձգություն էր կատարվում ուրիշի գույքի դեմ, այնպես էլ այն ժամանակ, երբ ոտնձգություն էր կատարվում անձի դեմ: Պաշտպանվողն երկու դեպքում էլ ազատվում էր քրեական պատասխանատվությունից: Ռուսական Պրավդայում խոսվում էր նաև անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանազանցման մասին:
Հին և միջնադարյան Հայաստանում թե' կանոնական իրավունքի հուշարձաններում, թե' աշխարհիկ դատաստանագրքերում կամ վերջիններիս հավասարազոր ակտերում գտնում ենք բազմաթիվ իրավանորմեր, որոնք ուղղակիորեն վերաբերում են անհրաժեշտ պաշտպանությանը:
Բարսեղ Մեծի կանոններից մեկում`ութերորդում, խոսվում էր անհրաժեշտ պաշտպանության` որպես արարքի պատժելիությունը մեղմացնող հանգամանքի մասին:
Դվինի 719թ. հինգերորդ ժողովում ընդունված կանոններից մեկը պարտավորեցնում էր անհրաժեշտ պաշտպանության դիմել այսպես կոչված խաչի դեմ ուղղված հանցավոր ոտնձգությունները կանխելու և խափանելու համար, ընդ որում այստեղ հանցավոր ոտնձգություն ասելով ըստ երևույթին հասկացվում էին հեթանոսական տարրերի կողմից կատարվող զանազան արարքներ:
Անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտի մասին իրավական նորմերը հայ աշխարհիկ օրենսդրական գլխավոր ակտերի մեջ դրսևորվում են առավել ամբողջական գծերով: Դավիթ Ալավկաորդու կանոններում վերջինիս մասին հիշատակում չկա: Մխիթար Գոշի «Դատաստանագրքում» այս ինստիտուտի մասին ուղղակի կամ անուղղակի կերպով խոսվում է առաջին մասի 44-րդ, 79-րդ և երկրորդ մասի 40-րդ և 117-րդ հոդվածներում:
44-րդ հոդվածում Մ. Գոշը հարձակվող գողերի և ավազակների սպանությունը պատժելի արարք չի համարում: Թեև կանոնի բնագրի մեջ խոսքը գնում է քահանաների կողմից նման պարագայում կատարված սպանության և այդ արարքի համար նրանց անպատժելիության մասին, բայց կարելի է ենթադրել,որ այդ կանոնը ընդհանուր ճանաչում է ստացել և տարածվել բոլորի վրա: Դատաստանագրքի նույն մասի 79-րդ հոդվածում Մ. Գոշը նորից անրադառնում է այդ խնդրին: Նա հարց է տալիս. եթե այնպես պատահի, որ ճանապարհին ավազակները հարձակվեն քահանայի վրա, և վերջինս, իրեն և ընկերներին պաշտպանելով սպանի նրանցից ոմանց, պետք է արդյո՞ք այդ քահանային քահանայական կարգի մեջ թողնել, թե՞ ոչ: Մ. Գոշը չի դնում նման դեպքում քահանային քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցը: Այս առթիվ նա ասել է, որ սպանել կարելի է, միայն թե ոչ իր փրկության այլ ընկերների կյանքի փրկության համար, և այն թլ` երբ ավազակը այլազգիներ, այսինքն մահմեդականներ են: Իսկ այն հարցը, թե սպանողը քահանայություն պե՞տք է անի, թե՞ ոչ, թող լուծեն վարդապետներն ամեն մի առանձին դեպքի կոնկրետ հանգամանքներին համապատասխան: Նրա այս օրինադրույթից նույնպես պարզ կերպով երևում է, որ ինքը սկզբունքորեն թույլատրում է անհրաժեշտ պաշտպանության դիմել անգամ այդ դեպքերում:
Դատաստանագրքի երկրորդ մասի 40-րդ հոդվածում Մ. Գոշը հենվելով մովսիսական օրենքների վրա(Ելից ԻԲ,2-3) լուծում է գողերի հանցավոր հարձակման դեմ ուղղվող անհրաժեշտ պաշտպանության հիմունքների և սահմանների հարցը: Այստեղ էլ նրանց նկատմամբ որպես կանոն թույլատրում է անհրաժեշտ պաշտպանության դիմել, առանձնապես, երբ հանցավոր հարձակումը կատարված է լինում գիշերով:
Ինչպես հիշատակել ենք, անհրաժեշտ պաշտպանության մասին ակնարկվում է երկրորդ մասի 117-րդ հոդվածում: Այստեղ անզգույշ («ակամա») սպանությունների և նրանց պատժելության մասին դատողություններ անելիս, Մ. Գոշը նման սպանությունների թվին է դասում նաև ըստ էության անհրաժեշտ պաշտպանության սահմաններում կատարված հետևյալ սպանությունները.
ա) երբ եղբայրը եղբորը հետապնդում է սպանելու համար,և հետապնդվողը հարկադրաբար, ուրեմն և անհրաժեշտ պաշտպանությունից ելնելով ետ է դառնում և սպանում նրան կամ իրեն հետապնդող մեկ ուրիշ մարդու,
բ) երբ մեկն ու մեկն, ընկելով ավազակների մեջ, իր կյանքը փրկելու անհրաժեշտությունից դրդված, սպանում է նրանցից որևէ մեկին:
Այս սպանությունների կատարման համար Մ. Գոշը, ճիշտ է, ամբողջովին չի ազատում պատասխանատվությունից և պատժից, բայց պարտավորեցնում է նրանց նկատմամբ ներողամիտ լինել:
Անհրաժեշտ պաշտպանության մասին հիմնավորված ու փաստարկված իրավանորմերի գոյությունը Մ. Գոշի Դատաստանագրքում, վերջին հաշվով, հետապնդում էր որոշակի առաջադիմական նպատակներ: Մ. Գոշի Դատաստանագրքում անհրաժեշտ պաշտպանության մասին նորմերի առկայությունը վկայում է մի կողմից` այդ մտածողի ընդարձակ իրավաբանական գիտելիքների մասին, մյուս կողմից` այն, որ ժամանակակից քրեական արդարադատության աչքում այդ ինստիտուտը համարվել է իբրև լրացուցիչ, բայց կարևոր միջոցառում` հանցավոր տարրերի դեմ պայքարելու և ընդհանրապես հանցավար երևությները կանխելու գործում:
Անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտին անդրադարձել է նաև Սմբատ Սպարապետը: Դատաստանագրքի 132-րդ հոդվածում ուղղակի ասվում է, որ անհրաժեշտ պաշտպանության պայմաններում գործողը և դրա ընթացքում կողոպտիչին կամ ավազակին սպանողը ոչ միայն չի համարվում մարդասպան, չի պատժվում դատական կարգով, այլ, ընդհակառակն, նրա արարքը ավելի շուտ արժանի է գովեստի և պարգևատրման: Նշված հոդվածով թույլատրվում էր մի կողմից` անհրաժեշտ պաշտպանության դիմել անձի և գույքի նկատմամբ ոտնձգություն կատարողների դեմ, իսկ մյուս կողմից` այդ պաշտպանության ընթացքում նույնիսկ սպանել հարձակվող հանցագործներին` մարդասպանին ու
կողոպտիչին:
Ճիշտ է, Ս. Սպարապետը պարտավորեցնում է նման սպանություն կատարողին խոստովանահոր առաջ մեղա ասել, բայց հենց տեղնուտեղը, դրա հետ միասին, նա նախազգուշացնում է, որ դա որևէ առնչություն չունի նրան քրեական պատասխանատվության ենթարկելու հարցի հետ, անկախ նրանից ` անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակում գործողն աշխարհիկ մարդ է, թե հոգևորական: Նման պարագայում նա նույնիսկ քահանային չի զրկում հետագայում քահանայություն անելու իրավունքից:
Դատաստանագրքի 28-րդ հոդվածում Ս. Սպարապետը անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտի կիրառումը, կարծես թե, կոնկրետացնում է այն դեպքերի նկատմամբ, երբ անազակային հարձակման ժամանակ անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակում գտնվողը քահանա է: Այստեղ ևս հարցը այնպես է մեկնաբանվում, որ քահանան քրեական պատասխանատվության չպետք է կանչվի և չպետք է պատժվի: Սակայն տվյալ պարագայում, եթե սպանվում է քրիստոնյա, այնուամենայնիվ նա զրկվում է պատարագ անելու իրավունքից` ղեկավարվելով քրիստոնեական-բարոյախոսական սկզբունքներով, ըստ որի քահանան ընդհանրապես սպանություն չպետք է կատարի, անկախ այն բանից, թե ինչ իրադրության մեջ է կատարել այդ սպանությունը, և մարդ թե կենդանի է սպանվողը: Ս. Սպարապետը այլ իրավանորմում, ասես, ըմբռնում է, որ անհրաժեշտ պաշտպանության վիճակում գտնվող անձը կարող է անցնել նրա սահմաններից ու հանցավոր արարք կատարել, հետևաբար մեղավորներին պատժում է խառը մեղավորությամբ կատարված հանցագործության համար: Խառը մեղավորությամբ կատարված սպանությունների սուբյեկտները չէին ազատվում քրեական պատասխանատվությունից ու պատժից, թեև նրանք ավելի մեղմ էին պատժվում, քան դիտավորյալ հանցագործություն կատարած անձինք:
Այսպիսով Ս. Սպարապետը ցանկանում էր, որպեսզի հանցավոր երևույթները պատժվեին, կամ ընդհանրապես չկատարվեին, որպեսզի ամեն բան առաջ ընթանար իր օրինական հունով: Այս պայմաններում անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտի վավերացումը կնշանակեր ոչ այլ ինչ, եթե ոչ այդ գործին որոշ չափով հասարակական զանգվածների ձեռներեցությունը խրախուսելու և այդ ձեռներեցությունը քրեական օրենքի ուժով պաշտպանելու ճանապարհով:
Նույնիսկ 20-րդ դարի սկզբին վերջնականապես չէր ավարտվել այն օբյեկտների շրջանակի ձևավորման գործընթացը, որոնց պաշտպանության համար կարելի էր
գործադրել անհրաժեշտ պաշտպանության իրավունքը: Այսպիսով` ըստ 1919թ. Ղեկավար սկզբունքների անհրաժեշտ պաշտպանությունը թույլատրվում էր միայն սեփական անձի և այլ անձանց պաշտպանության համար: ՌԽՖՍՀ 1922թ. քր. օր.-ում ավելանում է պաշտպանվողի և այլ անձանց իրավունքները, ԽՍՀՄ և սոցիալիստական հանրապետությունների 1924թ. քր. օր.-յան Հիմնարար սկզբունքներում օբյեկտների շրջանակը ընդլայնվում է ի հաշիվ պետության շահերի, իսկ 1958թ. դրանց ավելանում է նաև հասարակության շահերը:
Հռոմեական իրավունքի ժառանգորդ երկրներում(ԱՄՆ, նախկին բրիտանական գաղութներ, Կանադա և այլն) անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտը անվանվում է «լեգիտիմ պաշտպանություն», այսինքն պաշտպանություն օրենքով թույլատրելի սահմաններում: Այստեղ քաղաքացին ունի պետության կողմից երաշխավորված իրավունքների խիստ որոշակի շրջանակ. ազատությունն ու անկախությունը հանդիսանում են բացարձակ բարձրագույն արժեքներ, որոնց պաշտպանությունը պահանջում է ցանկացած իրավախախտման խափանման համար ուժի գործադրում:
Այսպիսով, դիտարկելով անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտը պատմական զարգացման ընթացքում, մենք գալիս ենք այն եզրահանգման, որ առաջին ստրկատիրական պետության և իրավունքի ծագման հետ մեկտեղ առաջ է գալիս նաև կյանքը, առողջությունը, անձնական անձեռնմխելիությունը հանրորեն վտանգավոր ոտնձգությունից պաշտպանելու իրավունք: Պետականության ամրապնդման, հասարակարգի փոփոխմանը զուգընթաց, իրավունքը ևս, կատարվող առաջադիմական փոփոխություններին համապատասխան, ևս ենթարկվում է էվոլուցիայի, և դրա հետ մեկտեղ իր հետագա զարգացումն է ստանում նաև անհրաժեշտ պաշտպանության ինստիտուտը: Տվյալ ինստիտուտը կատարելագործվում է կատարվող փոփոխությունների պահանջներին համապատասխան` իր զարգացման ընթացքում անցնելով սկզբնական հասկացությունից առ ժամանակակից ըմբռնումը, որը ծառայում է անձի կյանքի, առողջության, իրավունքների, հասարակության և պետության օրինական շահերի պաշտպանությանը:
Անհրաժեշտ պաշտպանությունը այժմ հանդիսանում է ոչ միայն արարքի պատժելիությունը, այլ նաև հանցավորությունը բացառող հանգամանք:
Հետևյալ դիտարկումները թույլ են տալիս մեկ անգամ ևս համոզվելու, որ պետության և հասարակության խնդիրները և դրանց լուծման միջոցները բոլոր ժամանակներում գրեթե նույնն են, միայն դրանք էվոլուցիայի ընթացքում ավելի են կատարելագործվում և քաղաքակիրթ լուծում ստանում:

Читать далее